Μια προσωπική και βαθιά ανθρώπινη μαρτυρία για την πρώτη επαφή με ένα ίδρυμα ανάπηρων παιδιών, τη δύναμη της αναδοχής και τον αγώνα για την αποϊδρυματοποίηση στην Ελλάδα. 

Μέσα από εμπειρίες εθελοντισμού, βραχυπρόθεσμης αναδοχής και κοινωνικής δράσης, το επεισόδιο μιλάει για το Πρόγραμμα «Πρώτη Αγκαλιά» και φωτίζει τη σημασία της οικογένειας, της φροντίδας και πάνω από όλα της πολιτικής βούλησης για ένα πιο ασφαλές και συμπεριληπτικό μέλλον για κάθε παιδί, ανάπηρο ή μη.

Μπορείς να ακούσεις το podcast στο spotify εδώ

Απομαγνητοφώνηση

8 άνθρωποι, 8 ιστορίες από ιδρύματα 

Σειρά podcasts « Τα ιδρύματα δεν είναι λύση»

Ένα πρόγραμμα για την ενδυνάμωση και την ορατότητα των ανθρώπων που ζουν σε ιδρύματα στην Ελλάδα και για την προώθηση της αποιδρυματοποίησης.

Παραγωγή: TANDEM

Ηχοληψία: Κωνσταντίνος Τούντας

Εκφώνηση: Ελεάννα Αποστολάκη


“Η δράση υλοποιείται με την υποστήριξη του Κοινωφελούς Ιδρύματος Ιωάννη Λάτση στο πλαίσιο του προγράμματος «Σημεία Στήριξης» που συγχρηματοδοτούν δέκα κοινωφελείς οργανισμοί”

Πάττυ: 

Η Πρώτη Επαφή με το Ίδρυμα 

Το 2005 απάντησα σε μια αγγελία για να συμμετέχω σε μια κατασκήνωση για ανάπηρα παιδιά. Εκεί συνοδεύσαμε παιδιά που διέμεναν σε ίδρύμα και επιστρέφοντας από την κατασκήνωση όπου είχα μια εικόνα των παιδιών, έτσι πολύ διαφορετική, μπήκα για πρώτη φορά στο ίδρυμα και είδα που γυρίσανε, επιστρέψανε όλα αυτά τα παιδιά στους θαλάμους… ανά ομάδες, με λίγους ανθρώπους εκεί να τους περιμένουν, με πολύ εντυπωσιακά κρεβάτια μεταλλικά, μέχρι το ταβάνι σε κάποιες περιπτώσεις…ε και αυτή ήταν η πρώτη μου επαφή με το χώρο του ιδρύματος. Με τα παιδιά γνωρίστηκα πριν, όπως είπα στη κατασκήνωση. 

Ήταν σοκαριστικό σαν πρώτη επαφή.

Ειδικά η αντίθεση…δηλαδή εγώ τα είχα γνωρίσει τελείως αλλιώς, με τα παιδιά στο πλαίσιο των διακοπών τους, και μετά με χτύπησε η πραγματικότητα του πού ζουν, πώς ζουν. Γιατί υπήρχαν και παιδιά που είχαν μείνει εκεί αυτές τις μέρες. 

Οπότε τα είδα εκεί που ήταν όλες αυτές τις μέρες περιορισμένα, στις κούνιας αυτές, τις κλασικές. Σε κάποιες περιπτώσεις όχι φροντισμένα, εμφανώς…ξέρω εγώ πέρα από την [αναστεναγμός] κινητική τους κατάσταση π.χ. ας πούμε και βρώμικα σε κάποιες περιπτώσεις.

Δηλαδή ήταν αρκετά σοκαριστικό σαν πρώτη επαφή και ήταν και αρκετό για να, νομίζω να, μην φύγω, ξανά ποτέ από εκεί. Ευτυχώς υπήρχε μια ομάδα εκεί ήδη θελοντών που δραστηριοποιούνταν στον χώρο και αυτή είναι που με κράτησε, νομίζω ατομικά δεν θα είχα συνεχίσει. Ή τουλάχιστον όχι για τόσο διάστημα και τόσο συστηματικά.

Ο Εθελοντισμός και η Ανάγκη για Κάτι Περισσότερο  

Εκεί λοιπόν μπήκα σε αυτή την ομάδα και αρχίσαμε να έχουμε μια καθημερινή επαφή με τα παιδιά στο ίδρυμα. Αυτή ήταν η πρώτη μου επαφή που συνεχίστηκε με άλλοτε άλλους ρυθμούς μέσα στα χρόνια και με τον διακαή πόθο να αλλάξει αυτή η κατάσταση.

Δηλαδή ουσιαστικά η αναδοχή γι’ αυτό με ενδιαφέρει προσωπικά. Δηλαδή μετά απ’ τις ομαδικές δραστηριότητες που έκανα για χρόνια, και κάποιες άλλες ενέργειες που έκανα από άλλες θέσεις στις οποίες βρέθηκα, εκτός από εθελόντρια, ένιωσα ότι δεν αρκεί. Ότι τέλος πάντων η διαφορά που κάνω στη ζωή των παιδιών δεν ήταν οπωσδήποτε τόσο σημαντική ή τουλάχιστον δεν είχε διάρκεια.

Και αυτό το συνειδητοποίησα με το πρώτο πούλμαν των παιδιών που μεταφέρθηκαν σε άλλο ίδρυμα. Εκεί κάπως ένιωσα ότι όλα αυτή η προσπάθεια κάπως έπεσε στο κενό κατά κάποιο τρόπο και τότε προσωπικά, εκτός από τις δραστηριότητες της ομάδας, αποφάσισα ότι θα ήθελα να εμπλακώ με την εξέλιξη ενός παιδιού εντός ιδρύματος και το εργαλείο γι’ αυτό ήταν η αναδοχή.

[απαλή μουσική]

Το Πρόγραμμα «Πρώτη Αγκαλιά»

Το πρόγραμμα «Πρώτη Αγκαλιά» το υλοποιεί το κέντρο Βρεφών Μητέρα που ανήκει στο κέντρο Κοινωνικής Πρόνοιας Περιφέρειας Αττικής. Νομίζω από το 2018. Πρόκειται για ένα πρόγραμμα καθαρά βραχυπρόθεσμης αναδοχής.

Ίσως και η μόνη ξεκάθαρη βραχυπρόθεσμη αναδοχή αυτή τη στιγμή στην Ελλάδα, η οποία στοχεύει στη φιλοξενία βρεφών, αντί να βρίσκονται ας πούμε στα νοσοκομεία ή στα ιδρύματα, για όσο διάστημα, συνήθως από έξι μέχρι εννιά μήνες, χρειάζεται για να διερευνηθούν οι συνθήκες της βιολογικής οικογένειας. Και έτσι να καταλήξουν η επιστημονική ομάδα, οι κοινωνικοί λειτουργοί, οι ψυχολόγοι κτλ., αν το πλάνο είναι να επιστρέψει το παιδί και να επανενωθεί με την βιολογική του οικογένεια ή να αναλάβει τη φροντίδα του κάποιος από την οικογένεια ή αλλιώς να ελευθερωθεί νομικά ώστε να προχωρήσει σε υιοθεσία και να τοποθετηθεί σε μια θετή οικογένεια.

Εμάς πράγματι εδώ στο σπίτι ήρθε ένα μωράκι στις 20 Νοέμβρη, Ημέρα Δικαιωμάτων του Παιδιού, σαράντα ημερών, τώρα είναι τρισήμιση περίπου μηνών.

Η εμπειρία πρακτικά, καθημερινά δεν σκέφτεσαι ότι είναι ανάδοχη, όλο αυτό, είναι η εμπειρία φροντίδας ενός βρέφους. Με τα καλά της, τα κακά της. Αλλά σίγουρα, και το ξέρω αυτό ήδη και από άλλες εμπειρίες, προσωπικά εμένα με γεμίζει πολύ αυτή η σκέψη, ότι αυτό το μωρό είναι εδώ, δέχεται τη φροντίδα μας, αντί να είναι μόνο του σε μια κούνια και να κοιτάει το ταβάνι.

[απαλή μουσική]

Πώς Λειτουργεί η Βραχυπρόθεσμη Αναδοχή

Καταρχήν σε αυτό το πρόγραμμα μπορείς να… με τις προϋποθεσεις της κλασικής αναδοχής μπορείς να λάβεις μέρος, τα ηλικιακά όρια κτλ. Και γίνεται και η ίδια διαδικασία μέσω anynet, που γίνεται και για την αναδοχή. Δηλαδή κάνεις μια αίτηση, η οποία εγκρίνεται, κοινωνική έρευνα κτλ.

Τώρα επιπλέον, συγκεκριμένα για αυτό το πρόγραμμα, προτιμούνται ζευγάρια που έχουν ήδη γονεϊκή εμπειρία. Και θα πρέπει να είναι..το πολύ σημαντικό είναι να είναι ξεκάθαρο ότι αυτό το μωρό οπωσδήποτε θα προχωρήσει σε άλλη οικογένεια και δεν θα μείνει μόνιμα στο σπίτι. Είτε δηλαδή πάει στο βιολογικό περιβάλλον, είτε σε νέα θετή οικογένεια, το σίγουρο είναι ότι δεν θα παραμείνει πια πάντα στο σπίτι του αναδόχου.

Το επίδομα είναι αυτό που προβλέπετε για την αναδοχή, 525 ευρώ το μήνα. Και πέρα από αυτό το Μητέρα προσφέρει και γάλατα, πάνες, καθώς και ανάλογα με την ανάγκη, τα είδη πρώτης εγκατάστασεις του μωρού.

[απαλή μουσική]

Αναδοχή και Υιοθεσία: Δύο Διαφορετικοί Θεσμοί

Οι θεσμοί της αναδοχής και της υιοθεσίας στην Ελλάδα συχνά συγχέονται.

Παρ’ όλο που τυπικά, νομικά, ουσιαστικά έχουν προβλεφθεί ως διαφορετικοί τελείως θεσμοί, αν και οι δύο υπηρετούν την αποδοματοποίηση, με κυριότερη διαφορά την προσωρινότητα της αναδοχής.

Η αναδοχή είναι ένα μέτρο προσωρινό, αναλαμβάνεται η πραγματική φροντίδα του παιδιού για όσο διάστημα χρειαστεί μέχρι να ξεκαθαρίζει αν αυτό θα επιστρέψει στην οικογένειά του ή θα ελευθερωθεί για να πάει σε θετή την οικογένεια. Η σύγχυση προκύπτει από τη στιγμή που συχνά ένα παιδί που ελευθερώνεται, ενώ είναι σε ανάδοχη οικογένεια, στη συνέχεια υιοθετείται από την ίδια οικογένεια, γιατί αυτό είναι και προς όφελος του ίδιου παιδιού.Από τη στιγμή που έχει αναπτύξει δεσμούς, η οικογένεια είναι κατάλληλη και γι’ αυτό ακριβώς το λόγο δημιουργείται αυτή η σύγχυση στην πράξη.

Παρ’ όλα αυτά είναι πολύ σημαντικό να μην έχει κάποιος κίνητρο την υιοθεσία όταν αναλαμβάνει με αναδοχή ένα παιδί. Για μένα δηλαδή το ιδανικό σε αυτό το πλαίσιο που ζούμε, στην Ελλάδα, είναι κάποιος να αναλαμβάνει την αναδοχή με ανοιχτή καρδιά να επιστρέψει το παιδί, με καθαρά παιδοκεντρικό κίνητρο, θα σκεφτόμουν αποκλειστικά ότι θέλω να προσφέρω σε αυτό το παιδί μια οικογένεια, μια σταθερότητα, μια ασφάλεια και να αποφύγει αυτό το παιδί την ιδρυματοποίηση.

Πρακτικά είναι καλό να είναι η ίδια η οικογένεια ανοιχτή και στην υιοθεσία, στην  μονιμότερη λύση, όμως σε σημείο που να μην εμποδίζει συναισθηματικά, ψυχικά τη σύνδεση του παιδιού με την ίδια οικογένεια και μάλιστα κανονικά στο σημείο που να επιδιώκει αυτό το παιδί να επιστρέψει στην οικογένεια.

Δηλαδή παίρνοντας ένα παιδί με αναδοχή, όχι μόνο δεν πρέπει να θέλουμε να φύγει από τη μέση βιολογική και να μας μείνει, αλλά πρέπει να θέλουμε να σταθεί η οικογένεια η βιολογική στα πόδια της και να επιστρέψει το παιδί. Και αυτό είναι μάλλον ψυχικά, συναισθηματικά το πιο δύσκολο κομμάτι ,πρακτικά από ό,τι βλέπω στους υποψήφιους, να κάνουν αυτή την υπέρβαση. Ότι εγώ θέλω αυτό το παιδί να είναι στη βιολογική του οικογένεια και του προσφέρω τη δική μου προσωρινά.

[απαλή μουσική]

Η Αποϊδρυματοποίηση στην Ελλάδα

Για την αποϊδρυματοποίηση στην Ελλάδα θα ξεκινήσω από το θετικό, που ίσως δεν ακουστεί αρκετό ή ουσιαστικό, είναι όμως για μένα, τουλάχιστον και όσους ασχολούν με αυτό το χώρο, μια τεράστια ανακούφιση. Το γεγονός, το απλό, ότι μπορούμε να μιλάμε για αυτήν. Δέκα, δεκαπέντε χρόνια πριν, σε μια αίθουσα ειδικά με εργαζόμενους επαγγελματίες του χώρου, ε θα έφευγαν οι μισοί εξαγριωμένοι, ας πούμε…οι άλλοι δεν θα καταλάβαιναν τον όρο. 

Έχουμε φτάσει σε ένα σημείο, που νομίζω είναι τουλάχιστον ένα καλό σημείο εκκίνησης, ο όρος αποϊδρυματοποίησης να είναι γνωστός, να είναι καθολικά αποδεκτός, οπωσδήποτε από την επιστημονική κοινότητα, που δεν μπορεί να κάνει κι αλλιώς, με εμπειρικά, δεδομένα, επιστημονικά, δεκαετιών υπέρ της αποϊδρυματοποίησης. Αλλά πλέον, φαίνεται ότι κατανοείται και ως ανάγκη, ακόμα και από τους εργαζόμενους, που ίσως είχαν περισσότερες αντιστάσεις. Ή ακόμα και από τον γενικό πληθυσμό.

Εκεί δεν έχουμε φτάσει εκεί που θα ήθελα προσωπικά. Αλλά νομίζω ότι ο κόσμος έχει αρχίσει να καταλαβαίνει, ότι τα ιδρύματα είναι βλαπτικά. Ειδικά με κάποιες περιπτώσεις χτυπητές που έχουν βγει στη δημοσιότητα, αλλά και πέρα από αυτές.

Τώρα, πρακτικά, στο να πάμε όντως στην αποϊδρυματοποίηση, θεωρώ εμβληματικό το Νόμο του 18, που απλοποιήσε τις διαδικασίες για την Αναδοχή και την Υιοθεσία. Και έδωσε ένα σπρώξιμο σε αυτό, ως εργαλείο.

Επειδή όμως, πρόκειται ακριβώς γι’ αυτό, απλό εργαλείο, θεωρώ το γενικότερο πλάνο και η κατάσταση αποϊδρυματοποίησης πάσχει.

Αυτό γιατί η αποϊδρυματοποίηση δεν πρόκειται για απλή μετακίνηση και άδειασμα, ας πούμε, των ιδρυμάτων.

Προϋποθέτει ένα δίχτυ ασφαλείας, καταρχήν για τις ευάλωτες οικογένειες.

Υποστηρικτικές δομές στην κοινότητα, για να μειώσει την εισροή των παιδιών στα ιδρύματα, καταρχήν.

Και μετά προϋποθέτει μια φροντίδα για όλες τις ομάδες που πιθανά καταλήγουν στο ίδρυμα. Η Αναδοχή και η Υιοθεσία προς το παρόν καλύπτει κυρίως μικρά παιδιά τύπικης ανάπτυξης, οπότε μένουν εκτός πλάνου τα μεγαλύτερα παιδιά, τα ανάπηρα παιδιά, κάποια παιδιά με δυσκολίες συμπεριφοράς.

Οπότε στην ουσία δεν μιλάμε για ένα συνεκτικό πλάνο αποϊδρυματοποίησης, μιλάμε για μάλλον σποραδικές ενέργειες, αποσπασματικές, πολλές χωρίς τη βεβαιότητα της συνέχισης τους, δηλαδή εννοώ την εξασφάλιση των οικονομικών πόρων για τη συνέχισή τους. Και αυτό είναι ανησυχητικό για μένα.

Δηλαδή ενώ έχουμε αρχίσει να αντιλαμβανόμαστε την ανάγκη της αποϊδρυματοποίησης, διακηρύττουμε ότι οδεύουμε προς τα εκεί, δεν… λείπει ένα συνεκτικό, συνολικό πλάνο, που θα διασφαλίσει τους όρους και τις προϋποθέσεις για να γίνει στην πράξη.

[απαλή μουσική]

Πολιτική Βούληση και Υποστήριξη των Αναδόχων 

Εγώ εντοπίζω το έλλειμμα μάλλον στην πολιτική βούληση. Και αυτό το λέω διαχρονικά, έτσι, δεν το εστιάζω κάπου, πολιτικά.

Οι αριθμοί των παιδιών στην Ελλάδα είναι, για έναν, ας πούμε, παγκόσμιο οργανισμό, για την Ευρώπη όταν μιλάει για αυτό, για την αποϊδρυματοποίηση, είναι αστείο οριακά. Μιλάμε για 1130 παιδιά, με κάποια από τα τελευταία στοιχεία, ας πούμε, του ΕΚΚΑ. Υπάρχουν χώρες, φτωχότερες από την Ελλάδα, που έχουν προχωρήσει στην αποϊδρυματοποίηση δεκάδων χιλιάδων παιδιών, χωρίς πρόβλημα.

Άρα δεν μπορούμε να κατηγορήσουμε ούτε την ίδια την κατάσταση, ότι δεν είναι εφικτό, ούτε μπορούμε να ισχυριστούμε ότι δεν είναι εφικτό γιατί έχει γίνει, ούτε ότι δεν ξέρουμε τον τρόπο, γιατί έχει γίνει.

Άρα τι μπορούμε να πούμε, ότι μάλλον δεν υπάρχει πολιτική βούληση να δοθούν τα μέσα και οι πόροι που χρειάζονται για να γίνουν.

Γιατί η μετάβαση από ένα σχήμα, ας πούμε, αποϊδρυματοποίησης, ιδρυματικής φροντίδας, σε φροντίδα στην κοινότητα, με ό,τι αυτό περιλαμβάνει, απαιτεί, τουλάχιστον ως προς την περίοδο μετάβασης, κάποιους επιπλέον πόρους και [παύση] αυτοί είναι που δεν τους βλέπω.

[απαλή μουσική]

Τι είναι Αποϊδρυματοποίηση και πως επιτυγχάνετε

Η αποϊδρυματοποίηση είναι ποιότητα ζωής, είναι ανάγκη, είναι επιλογή, είναι δικαίωμα.

Δεν αφορά οπωσδήποτε αλλαγή που θα ήθελα να δω στο σύστημα αναδοχής, αλλά σίγουρα θα ήθελα να δω στήριξη. Οπωσδήποτε στελέχωση με μόνιμο προσωπικό. Απ’ την άποψη ότι θα πρέπει να είναι εκπαιδευμένοι, ειδικά για το θέμα της αναδοχής, των περιφερειών και των κέντρων κοινωνικής πρόνοιας, τουλάχιστον, ίσως και των δήμων. Εκπαίδευση, επιμορφώσεις, συνεχής των ανθρώπων που δουλεύουν σε αυτές, για να υπάρχει κατ’ αρχήν ένα σώμα κατάλληλων ανθρώπων που θα επιλέγουν ανάλογα, θα προσελκύουν, θα επιλέγουν, θα καθοδηγούν και θα εποπτεύουν τις ανάδοχες οικογένειες. Γιατί ωφείλουμε, από τη στιγμή που θα βρεθεί και ένα παιδί σε ανάδοχη οικογένεια, να είμαστε σίγουροι ότι είναι καλά εκεί και ασφαλές.

Απ’ την άλλη θα έπρεπε να υπάρχουν και υπηρεσίες στήριξης για τις ανάδοχες οικογένειες. Οι ανάδοχες οικογένειες συχνά, ειδικά αν έχουν να κάνουν με ένα τραυματισμένο παιδί, δεν ξέρουν καν πού να απευθυνθούν, δεν έχουν επιλογή σε δημόσιες υπηρεσίες, αλλά δεν έχουν καν καθοδηγήση, που θα τους στρέψουν προς ιδιωτικές. Σε εξειδικευμένους για το τραύμα π.χ. επαγγελματίες. Δηλαδή όλο αυτό λείπει. Το υποστηρικτικό δίκτυο, ίσως κάποιες ομάδες που να συνδέουν τους αναδόχους.

Τα Ανάπηρα Παιδιά και η Ανάγκη Εξειδικευμένης Μέριμνας 

Και οπωσδήποτε εγώ, θα ήθελα να δω τουλάχιστον για τα ανάπηρα παιδιά, μία ειδική πρόνοια για τα ταιριάσματα. Δηλαδή να μην μπαίνουν τα ανάπηρα παιδιά στο κουβά και να περιμένουν το ταιριάσμα να τους τύχει, αλλά να υπήρχε μία ειδική διαδικασία που θα έκανε ένα call ας πούμε στους υποψήφιους, λέγοντας κάποια στοιχεία που δεν προδίδουν οπωσδήποτε ταυτότητα παιδιού, αλλά που θα βρίσκαν ίσως σε αυτό το σώμα των έτοιμων υποψήφιων θετών αναδόχων, κάποιον που να αποδεχτεί ένα παιδί ανάπηρο, που δεν θα είχε αλλιώς πολλές δυνατότητες.

[απαλή μουσική]

Αυτό το λέω γιατί εμπειρικά ,έχουμε δει ότι τα ανάπηρα παιδιά βρίσκουν συχνά οικογένεια και δεν έχει καν σχέση να κάνει με το επίπεδο λειτουργικότητας που ίσως μπορεί να φανταστεί κάποιος εκτός ή με τη βλάβη τους. Φεύγουν λοιπόν σε οικογένειες μέσα από σχέσεις, συνήθως. Δηλαδή γνωρίζουν ήδη…

Είναι δύσκολο ακόμα και εγώ που έχω μεγάλη τριβή, δύσκολα νομίζω θα έκανα μια αίτηση εν λευκώ, για ένα ανάπηρο παιδί όποιο να είναι. Προϋποθέτει δηλαδή να γνωρίζεις ή το ίδιο το παιδί, ή τουλάχιστον όταν αυτό δεν είναι φυκτό, γιατί και έτσι έχουν υπάρξει άνθρωποι που ενδιαφέρονται, κάποια χαρακτηριστικά του.

Είναι τόσο χρονών, έχει αυτή τη βλάβη, αυτές τις ανάγκες του, αρέσει αυτό. Έχει μια προσωπικότητα που δείχνει έτσι. Δηλαδή κάποια στοιχεία που θα στο κάνουν πιο πραγματικό και προσωποποιημένο, για να σκεφτείς να δεσμευτείς αυτό.

[απαλή μουσική]

Αν θέλεις να ακούσεις και άλλες ιστορίες ακολούθησέ μας στο https://tandem-org.gr/apoidrymatopoiisi/ 

Η δράση υλοποιείται με την υποστήριξη του Κοινωφελούς Ιδρύματος Ιωάννη Λάτση στο πλαίσιο του προγράμματος «Σημεία Στήριξης» που συγχρηματοδοτούν δέκα κοινωφελείς οργανισμοί.